Λεξίδια για σημαντικές αιτίες

"Ένα φάντασμα πλανιέται στην Ευρώπη -το φάντασμα του κομμουνισμού". Πάνε 160 χρόνια απ' το Φεβρουάριο του 1848 (σαν σήμερα λένε) οπότε πρωτοδημοσιεύτηκε ένα από τα γνωστότερα πολιτικά κείμενα: το Κομμουνιστικό Μανιφέστο των Μαρξ και Ένγκελς.

Ιστορικό ντοκουμέντο, που ως τέτοιο οι ίδιοι οι συγγραφείς του θεώρησαν πως δεν είχαν δικαίωμα να το αλλάξουν, παρ΄ ότι εκτίμησαν ότι αλλού είχε ξεπεραστεί και αλλού χρειαζόταν βελτιώσεις, το Μανιφέστο παραμένει σημαντικό τόσο για το ουμανιστικό όραμα που προβάλει, όσο και για καίριες παρατηρήσεις του που διατηρούν την αξία τους σήμερα. Φυσικά, όπως κάθε κείμενο, πρέπει να διαβαστεί σε σχέση με τα ιστορικά συμφραζόμενα της εποχής του αλλά και της σημερινής εποχής, ακριβώς όπως έχουν επισημάνει οι ίδιοι οι Μαρξ και Ένγκελς.

Με αφορμή της επέτειο, τα "Λεξίδια" θέλουν να επισημάνουν την εξαιρετική έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου από το "Θεμέλιο" (με τη μετάφραση του Γιώργου Κώττη από το γερμανικό πρωτότυπο) και την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εισαγωγή που έγραψε ο διακεκριμένος μαρξιστής ιστορικός Eric Hobsbawm τον Δεκέμβριο 1997. Απ' αυτή την εισαγωγή, σε μετάφραση Βασίλη Καπετανγιάννη, δυο τρία σημεία:

Δύο στοιχεία προσδίδουν στο Μανιφέστο τη δύναμή του. Το πρώτο είναι το όραμα που προβάλει, ακόμα και στις απαρχές της θριαμβευτικής πορείας του καπιταλισμού, ότι αυτός ο τρόπος παραγωγής δεν ήταν αιώνιος, σταθερός, "το τέλος της ιστορίας", αλλά μια προσωρινή φάση στην ιστορία της ανθρωπότητας -ένας τρόπος που επρόκειτο, όπως και οι προηγούμενοι απ' αυτόν, να ξεπεραστεί από ένα άλλο είδος κοινωνίας (εκτός και αν -στη φράση του Μανιφέστου δε δόθηκε και μεγάλη προσοχή- καταρρεύσει "στα κοινά ερείπια των ανταγωνιζόμενων κοινωνικών τάξεων"). Το δεύτερο είναι η αναγνώριση των αναγκαίων μακροχρόνιων ιστορικών τάσεων της καπιταλιστικής ανάπτυξης.

Δεν είναι καθόλου παράλογο να συμπεράνουμε ότι τις εγγενείς του "αντιφάσεις", το σύστημα της αγοράς, που δεν βασίζεται σε "κανέναν άλλο δεσμό μεταξύ των ανθρώπων, παρά το γυμνό συμφέρον και την άψυχη 'πληρωμή τοις μετρητοίς' ", ένα σύστημα εκμετάλλευσης και "ατελείωτης συσσώρευσης", δεν μπορεί ποτέ να τις ξεπεράσει κι ότι σε κάποιο σημείο με μια σειρά από μετασχηματισμούς και αναδιαρθρώσεις, η ανάπτυξη αυτού του βασικά απο-σταθεροποιούντος συστήματος θα οδηγήσει σε μια κατάσταση πραγμάτων που δεν μπορεί πλέον να χαρακτηρίζεται ως καπιταλισμός. Ή -για να αναφερθώ στον ώριμο Μαρξ- όταν "η συγκέντρωση των μέσων παραγωγής και η κοινωνικοποίηση της εργασίας φθάσουν επιτέλους σε σημείο όπου γίνονται ασύμβατες με το καπιταλιστικό τους περίβλημα" κι "αυτό το περίβλημα διαρραγεί" ("Historical Tendency of Capitalism Accumulation", στο Κεφάλαιο, τόμ. 1). Το πώς θα χαρακτηριστεί η διάδοχη κατάσταση πραγμάτων δεν έχει καμία σημασία. Ωστόσο -καθώς δείχνουν οι επιπτώσεις της παγκόσμιας οικονομικής έκρηξης επί του παγκόσμιου περιβάλλοντος- η νέα αυτή κατάσταση αναγκαστικά θα πρέπει να σηματοδοτήσει μια μετακίνηση από την ατομική ιδιοποίηση προς την κοινωνική διαχείριση σε παγκόσμια κλίμακα.

Είναι εξαιρετικά απίθανο ότι μια τέτοια "μετα-καπιταλιστική κοινωνία" θα είχε αντιστοιχία με τα παραδοσιακά πρότυπα σοσιαλισμού και ακόμα λιγότερο με τους "υπαρκτούς" σοσιαλισμούς της σοβιετικής εποχής. Τι μορφές θα έπαιρνε ίσως και σε ποιό βαθμό θα ενσάρκωνε τις ουμανιστικές αξίες του Κομμουνισμού του Μαρξ και του Ένγκελς θα εξαρτάτο από την πολιτική δράση απ' την οποία θα προέκυπτε. Διότι η δράση αυτή, όπως υποστηρίζει το Μανιφέστο, έχει κεντρική σημασία για τη διαμόρφωση της ιστορικής αλλαγής.

Η ιστορική αλλαγή διαμέσου της πολιτικής πράξης, της συλλογικής δράσης, βρίσκεται στον πυρήνα του Μανιφέστου που θεωρεί την ανάπτυξη του προλεταριάτου σαν την "οργάνωση των προλετάριων σε Τάξη και κατά συνέπεια σε πολιτικό κόμμα". Η "κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας από το προλεταριάτο" ("η κατάκτηση της δημοκρατίας") αποτελεί το "πρώτο βήμα για την εργατική επανάσταση" και το μέλλον της κοινωνίας εξαρτάται από τη μετέπειτα πολιτική δράση του νέου καθεστώτος (πώς το "προλεταριάτο θα χρησιμοποιήσει την πολιτική του υπεροχή"). Αυτό που ιστορικά διακρίνει το μαρξικό σοσιαλισμό από τους αναρχικούς και τους διαδόχους όλων εκείνων των σοσιαλιστών, των οποίων την απόρριψη κάθε πολιτικής δράσης το Μανιφέστο καταδικάζει συγκεκριμένα, είναι ακριβώς αυτή η στράτευση στην πολιτική. Ακόμη και πριν τον Λένιν, η μαρξική θεωρία δεν αφορούσε μόνο στο "τι μας δείχνει η ιστορία ότι θα συμβεί", αλλά επίσης και στο "τι πρέπει να γίνει". Θα πρέπει να παραδεχτούμε, ότι η σοβιετική εμπειρία του εικοστού αιώνα μας δίδαξε ότι θα ήταν ίσως καλύτερο να μην κάνουμε "αυτό που πρέπει να γίνει" κάτω από ιστορικές συνθήκες οι οποίες ουσιαστικά καθιστούν την επιτυχία ανέφικτη. Αλλά αυτό το μάθημα θα μπορούσαμε επίσης να το διδαχτούμε εξετάζοντας τις συνεπαγωγές του ίδιου του Κομμουνιστικού Μανιφέστου.

Αλλά τότε, το Μανιφέστο είναι ένα έγγραφο τεκμήριο που αντιμετωπίζει την πιθανότητα αποτυχίας. Εξέφρασε την ελπίδα ότι η έκβαση της καπιταλιστικής ανάπτυξης θα ήταν "μια επαναστατική επανασυγκρότηση της κοινωνίας στο σύνολό της", αλλά, όπως ήδη είδαμε, δεν απέκλεισε το εναλλακτικό ενδεχόμενο: "τα κοινά ερείπια". Πολλά χρόνια αργότερα, ένας άλλος μαρξιστής συγγραφέας αναδιατύπωσε το πρόβλημα ως επιλογή μεταξύ σοσιαλισμού και βαρβαρότητας. Το ποια επιλογή θα επικρατήσει είναι ένα ερώτημα το οποίο θα πρέπει ν' αφήσουμε τον εικοστό πρώτο αιώνα να απαντήσει.

Η μνημονευθείσα έκδοση από το "Θεμέλιο", εκτός από την εισαγωγή του Hobsbawm και το ίδιο το κείμενο του Μανιφέστου, περιλαμβάνει και τους Προλόγους των ίδιων των Μαρξ και Ένγκελς στη γερμανική έκδοση (1872) [1], στη ρωσική έκδοση (1882), καθώς και τους Προλόγους του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση (1888), στην γερμανική έκδοση (1890), στην πολωνική έκδοση (1892) και προς τον ιταλό αναγνώστη (1893).

[1] Ένα απόσπασμα εδώ (καταχωρημένο στην ημερομηνία 21/2/08)

Από padre στις Πέμπτη, 21 Φεβρουαρίου 2008 @ Πέμπτη, 21 Φεβρουαρίου 2008 1:42 πμ
Permalink
Tags: βιβλιοεπιλογές , προσωπικές επιλογές , πολιτική